By INNABUYOG
www.nordis.net

Agtultuloy ti narungsot nga operasyon ti militar iti tengnga ti madama a tungtongan iti kappia iti baet ti Gobyerno ti Pilipinas ken ti National Democratic Front of the Philippines. Agkamkampo ti militar kadagiti uneg ti komunidadi, agipatpatakder da ti detachment ti CAFGU, mangrangranggas ken manggungundaway kadagiti babbai ken umili. Nalawag a panaglabsing dagitoy iti unilateral ceasefire nga indeklara ni Pres. Duterte.

Kunkondenaren ti Innabuyog, alyansa dagiti organisasyon ti nainsigudan a babbai iti Kordilyera, ti awan sarday ken kumarkaro a panaglabsing dagiti kameng ti Armed Forces of the Philippines iti karbengan dagiti nainsigudan a babbai ken umili iti rehiyon. Iyebkas mi ti tungday ken pannakadismaya iti kinaawan aksyon ti gobyerno kadagiti nadumaduma a petisyon ken tignay masa tapno papanawen dagiti militar a nakakampo kadagiti ili, ken kiddawen ti hustisya para kadagiti biktima.

Saan nga agsardeng ti gobyerno ken dagiti ahente a militar iti panangliplipit kadagiti miembro ti tribu nga Uma iti Lubuagan, Kalinga. Agsisinnukat dagiti kumpanya ti militar nga agoperasyon ken agkampo kadagiti ili nangrugi idi pimmigsa ti tignay masa kontra iti makadadael a proyekto iti enerhiya ti Chevron inggana ita. Manipud pay Oktubre 2015, nakakampo latta dagiti kameng ti Charlie Company ti 50th IBPA kadagiti balbalay ken iti rectory ti simbaan.

Kimmaro ti buteng dagiti umili nangruna dagiti inna gapu iti nabayag a panagkampo ti militar iti ili. Napalalo ti epekto kadakuada ti pammapatay dagiti militar iti maysa a mannalon idi 2009 kasta met idi Hulyo 2016 ken ti panagpaltupaltog da iti uneg ti komunidad idi May 10, 2016. Kadawyan a suspetsaen dagiti militar a mapan mamalon kadagiti kameng ti New People’s Army no mapan da iti bakir nga agala iti iwoy (rattan) a mausar iti panagaramid iti sagad ken no mapan da iti uma nga agmula ken mangtaming kadagiti mula a natnateng nga isu pay a mangsupusop iti kinakurang ti makan. Kas resulta, nalimitaran ti garaw ti umili ken nadisturbo iti dati a naanayas a sistema ti panagbiag da.

Nalawag a panaglabsing daytoy iti tulagan ti GRP ken NDFP mainaig iti panangrespetar iti karbengan tao ken Internasyunal a Makatao a Linteg. Iti partikular, ti panagkampo dagiti militar iti uneg ti ili ket panaglabsing iti CARHRIHL Paset IV, Artikulo 12 a mangibagbaga a “Ti sibilyan a populasyon ket addaan ti karbengan a masalakniban kontra kadagiti risgo ken peggad nga ited ti kaadda dagiti kampo ti militar kadagiti sentro nga urban ken dadduma pay a lugar nga adu’t tao na.”

Adu met laeng ti kaso ti panangabuso dagiti militar kadagiti babbai kas ti panangapapros ti maysa a soldado nga agnagan ti De Gracia kenni Vina, panangallukoy nga agkaidda da iti nanang ni Vina ken ni Vina ket makikaidda met iti maysa a soldado. Ni Maya, naasawaan ken addaan ti dua nga anak, ket aw-awisen ti maysa a soldado nga agnagan ti Limuel Dugao a mapan da iti uneg ti CR tapno ag-sex. Ti maysa pay a kaso ket ti panangilunod ti maysa a soldado nga agnagan ti Arsenio Mendoza kenni Alice a masikog idiay a panawen a sapay koma kano ta Cesarean ti panaganak na. Daytoy ket nakaapektar iti panunot, pisikal, ken emosyonal a kasasaad ni Alice a nagresulta iti panaganak babaen iti Cesarean section. Iti pannakitungtong dagiti biktima ken panangipila ti reklamo, saan pulos a nadusa dagiti militar no di ket naiyakar da laeng iti sabali a lugar.

Ti pasamak a panagabuso dagiti militar kadagiti babbai ti Uma ket saan a naisangsangayan gapu ta adu met laeng ti kaso ti panangabuso, panagabandona kadagiti babbai a nasikogan, pammadakes, ken panangrames a napasamak iti napalabas gapu iti militarisasyon iti rehiyon manipud pay idi panawen ti pannakidangadang dagiti umili laban iti Chico Dam Project, Cellophil, ken Mainit mines idi dekada 1970.

Dagiti sumaganad ti sumagmamano a kaso: Idi 2014, tallo a babbai ti Lacub, Abra ti inabandona ti tallo a kameng ti 41st IBPA kalpasan da a masikogan. Iti dayta met laeng a tawen, inusar ken nagliwliwaan ni Rafael Sapon manipud 41st IBPA ti innem a babbai ti Malibcong, Abra. Idi 2012 idiay Mankayan, Benguet, ni Isabel ken Katrina ket biktima ti panagrames ken panangabuso ni Capt. Danilo Lalin ti 86th IBPA.

Atiddog pay ti listaan ti basul dagiti militar kadagiti nainsigudan a babbai iti Kordilyera. Ngem maymaysa laeng ti kayat na a sawen – ti AFP ti epitomiya ti maysa a “mangngallong” wenno “nahulis.” Awan respeto da kadagiti babbai, ubing man wenno nataengan, naasawaan man wenno balasang.

Ti panangabuso dagiti militar kadagiti babbai ket panaglabsing iti CARHRIHL Paset IV, Artikulo 10: “Dagiti Partido ket ikkan dan to ti naipangpangruna nga atensyon dagiti babbai ken ub-ubbing tapno maisigurado ti pisikal ken moral nga integridad da. Dagiti ub-ubbing ket saan to a mapalubosan a makipaset kadagiti labanan.”

Dagitoy a panaglabsing ti militar iti CARHRIHL ti mangipakita iti narungsot ken manangallilaw a galad ti Oplan Bayanihan, panagtalinaed ti kultura ti kinaawan hustisya, ken iti dekadente a panagbuya kadagiti babbai kas maysa a sexual object ken pagliwliwaan dagiti lallaki. Us-usaren da met laeng ti panagarem ken pannakirelasyon kadagiti nainsigudan a babbai kas maysa nga estratehiya tapno makaserrek, makapagkampo, ken maiyaplat ti Oplan Bayanihan iti uneg ti ili. Daytoy ket maysa a panaggundaway iti positibo a kultura dagiti Igorot mainaig kadagiti “pakamang.” Kayat na laeng a sawen a saan da a bigbigen ken respetaren dagiti nainsigudan nga ugali ken pammati kas iti inayan wenno paniyew mainaig iti panagbuya kadagiti babbai.

Ti Oplan Bayanihan ti maysa kadagiti programa ken linteg ti bulok a gobyerno a kangrunaan a gapuanan ti pannakaburak ti urnos ti umili, pannakapukaw dagiti nainsigudan nga ugali ken linteg iti ili ken kasta met ti panakalabsing ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili iti bukod a pangngeddeng.

Rumbeng laeng a paayen tayo ti Oplan Bayanihan ken labanan ti militarisasyon iti kaaw-awayan. Kasapulan a maisubli ti talna ken kappia iti uneg ti ili kas panagbigbig iti naaramidan dagiti ap-apo tayo iti panagtaripato ken panagpadur-as iti ili. Saan tayo nga agbuteng a tungtongen ti kappia ken aramiden ti amin a wagas tapno magun-od daytoy. Rumbeng laeng a labanan ti aniaman a mangburak wenno mangted ti buribor kadagiti umili. Iti daytoy a kaso, nalawag met ti takder ti umili ti Uma – pumanaw dagiti kameng ti 50th IBPA iti lugar, dusaen dagiti nagbasol, ken isardeng ti militarisasyon iti kaaw-awayan! # nordis.net