4 MIN READ

Ni DONNA RABANG-PETA
www.nordis.net

Panawen manen ti panagmula ti tabako. Igaed manen dagiti mannalon ti panagtaripato iti talon ken iti mula a tabako para iti pamilya da. Itatta ti tiempo ti kalgaw ti mangipasimudaag kadagiti mannalon tapno isagana manen ti bagi da iti puyat ken bannog tapno mabantayan ken mataripato ti produkto da a tabako.

Nangrugi ti panagmula ti tabako ditoy pagilian idi tawen 1780 babaen iti impluwensiya dagiti Espanyol. Immuna a naimplementar ti panagmula idiay Manila ken insaruno da iti walo a probinsya karaman ti Southern Tagalog ken Central Luzon.

Idi 1950’s nairugi ti panagmula ti Bright Leaf wenno Virgina Tobacco iti rehiyon ti Ilocos babaen iti Philippine Tobacco Flue-Curing ken Re-drying Corporation (PTFC/RC).

Agarup innem a bulan ti kadawyan a produksyon ti tabako manipud iti panag-bunubon ti bin-i inggana a mailako dagiti bulong na.

Dakkel a parikut dagiti mannalon ti kaawan ti kapital para iti panagmula ti tabako. Kasapulan na ti bin-i, bugaso (pestisidyo, insektisidyo ken pertiliser), ramit ken pagbayad iti inaldaw a pasweldo kadagiti katulungan dagiti mannalon.

Kapilitan nga umutang dagiti mannalon kadagiti makunkuna a “daughter trading centers,” buyers ti tabako nga adda kadagiti sentro ti muni-sipyo wenno kadagiti lokal a middlemen a maawagan kas “cowboys”.

Ikedkeddeng dagiti agpapautang ti nangato a presyo dagiti bugaso ken ramit ti produksyon ken ti barat a presyo ti tabako nu singiren dan to ti utang dagiti mannalon. Utangen dagiti mannalon ultimo bagas a kanen dagiti pamilya da.

Adda met ti pamuspusan dagiti “ mother trading centers” kas ti United Leaf Trading Center (ULTC) tapno makontrol da ti pagtagilakuan.

Direkta a makitulag ti ULTC kadagiti mannalon tapno isuda ti mangited ti kapital para iti produksyon ti tabako a saan a karaman ti inaldaw a sweldo dagiti mannalon. Daytoy ti makunkuna a “Contract Growing Scheme”.

Ikedkeddeng da ti nangina a presyo dagiti kasapulan a bin-i, bugaso ken ramit ken ti nababa a presyo ti tabako.

Paset ti tulagan ti makuna nga “incentive pay” kadagiti mannalon nu maabot da ti kantidad a kilo ti tabako ken ti kalidad dagiti bulong.

Daytoy ket nayun a panangparigat kadagiti mannalon gapu iti nairot a panangsurot ti proseso ti panangaywan ti tabako ken panaggatud ti bulong na.

Adu a kayo a pangsungrod ti kasapulan a gatangen dagiti mannalon tapno maluto dagiti bulong ti tabako kadagiti urno (oven). Mamin sangapulo a daras ti kadawyan a panaggatud ken panag-urno ngem gapu iti panagbaliw ti klima, mamin-pito laengen ti panaggatud. Bim-massit ti kantidad ti bulong a mailako.

Nayun a parikut dagiti mannalon ti sistema a klasipikasyon dagiti bulong a gatangen dagiti trading centers wenno cowboys. Daytoy ket paset ti panagbarat iti presyo ti tabako tapno dakdakkel ti maibulsa da nga ganansya. Nu di masiputan dagiti mannalon, agswitik pay dagiti cowboys babaen ti saan a pudno a panagtimbang.

Karaman pay a parikot dagiti mannalon ti nangato nga abang ti daga.

Dakkel ti maipundar a bannog ken gastos dagiti mannalon iti panagmula ti tabako. Sinanama dagiti mannalon a masubbot dagitoy babaen ti umiso a presyo dagiti produkto da.

P128 kada kilo: rumbeng a presyo ti tabako

Kas epekto iti tuloy tuloy a panagngato ti presyo dagiti amin a tagilako karaman dagiti mausar iti panagpatanor (growing) ti tabako kas iti abono, pestisidyo ken gasolina nabayagen ti panawagan ti Solidarity of Peasants against Exploitation (STOP Exploitation), organisasyon dagiti mannalon iti rehiyon ti Ilocos tapno ingato ti presyo ti tabako. Nagiyaramid ti STOP Exploitation iti adu a konsultasyon kadagiti mannalon ken miembro na ket napagnunumuan da iti kadawatan a P128 kada kilo a presyo nga awan klasipikasyon na.

Kinuna ni Avelino “Ka Abe” Dacanay, Chairperson ti STOP Exploitation, “ti PhP 128.00 kada kilo ket isu ti average a kayat dagiti mannalon a presyo ti tabako kas kasukat ti bannug ken gastos da iti produksyon.”

Basar kadagiti naurnong a report ti Regional Council of Leaders (RCOL) ti STOP Exploitation idi napan a tawen (2010), ti kangatuan a presyo a nadanun dagiti aggatgatang ti tabako ket P85 kada kilo iti Ilocos Sur, P80 iti La Union ken P78 iti Ilocos Norte. Nababa daytoy no ikumpara idi 2009, P90 kada kilo iti Ilocos Sur, P80 iti La Union ken P82 iti Ilocos Norte.

“Adu ti nalugi a mannalon ti tabako idi napan a tawen gapu ta nababa ti presyo ti tabako. Isu a rumbeng laeng nga ited dagiti negosyante ti tabako ti umno a presyo tapno met laeng maallukoy da nga agmula manen,” kinuna pay ni Ka Abe.

Kinuna ni Francis Malate,70, iti Ilocos Norte a mapilpilitan dagiti mannalon nga umutang ti kapital tapnu makaimula manen para ti sumaruno a panagmumula iti tabako. “Nu umutang iti mannalon ket nangato ti interes na, nu agilako da, nababa ti presyo ti produkto.”

“Haanen a kabaelan dagiti mannalon iti panagngatngato dagiti batayan a pangkasapulan isunga rumbeng laeng a ti presyo ti tabako ket P128 kada kilo,” nayon ni Virgilio Goya. Kinunana pay nga iti pilpilaan nga P18 kada kilo a bagas ket awanen kadagiti paggatangan nga isu laeng iti kaya iti bulsa dagiti mannalon.

Ti panagtipon wenno merging ti Philip Morris ken Fortune Tobacco Corporation idi Pebrero 2010 ti maysa a makitkita ti STOP Exploitation a makagapu ti panagbaba ti presyo ti tabako. “Monopolisaen ti nagtipon a dua a kumpanya ti pagtagilakuan ti tabako isu a nababa ti presyo,” innayon pay ni Ka Abe.

Insayangkat ti STOP Exploitation ti maikawalo a Kongreso idi Marso 24, 2011. Pinasingkedan ti kongreso nga ilaban ti rumbeng a presyo nga P128 kada kilo. # nordis.net