Makuna nga agburis/agtakki ti tao no nalukneng wenno nabasa ti takkina. Mapasamak daytoy no adu unay ti makan wenno makadangran a bambanag a nakairita iti tapar ti pangrunaw ti kinnan kas dagiti mikrobyo, agas, sabidong wenno arak. Nasaysayaat ngarud a saan a pasardengen a dagus ti panagtakki tapno mairuar pay amin dagiti makadangran a bambanag.

Masansan a saan a makapatay ti panagtakki ket no la ket dagus a masukatan ti naawan a danum iti bagí.

Ti panagtakki ket kadawyan ken napegpeggad kadagiti babassit nga ubbing, nangruna kadagiti agkurkurang ti nutrisyon.

Disenterya ti sakit no agtakki nga addaan dara ken buteg (mucus).

Dagiti kadawyan a gapu ti panagtakki ket kaaduan a maisilpo iti kinakurang ti taraon ken impeksion, banag a nalaka a lapdan.

Kellaat, apag-apaman a panagtakki/panagburis nga awanan ti gurigor: nalabes a pannangan; impatso; Panagletteg ti buksit (gastritis), kagiddan ti panagsakit ti rusok.

Kellaat, apag-apaman a panagtakki/panagburis, addaan gurigor: impeksion gapu ti virus wenno trangkaso ti bagis (intestinal flu).

Panagtakki a maigiddan ti panagsarwa: Panagletteg ti tiyan ken bagis (gastroenteritis); Pannakasabidong ti taraon (maigiddan ti nakaro a panagsakit ti tiyan).

Panagtakki nga addaan buteg ken dara: Amoebic dysentery(agsublisubli, awan ti gurigor); Bacillary dysentery(kellaat, addaan gurigor); Tipus (maiggiddan ti panagsakit ti ulo, nangato unay a gurigor); Kanser (nakaro ken maigiddan ti panagbaba ti timbang); Malarya.

Nakaro a panagtakki/panagburis: Kolera (kellaat, ti kolor ti takki ket kasla nagarasawan ti bagas).

Napaut a panagtakki: Kinakurang ti taraon (malnutrition); Amebic dysentery; Kanser.

Dadduma pay a gapu ti panagtakki: Parasito ti bagis; Impeksyon iti ruar ti sistema ti pangrunaw ti kinnan a kas iti impeksyon ti lapayag, tonsil, pagisbuan ken kamuras; Allergyti gatas ti baka ken dadduma a makan; Epekto ti dadduma nga agas a kas dagiti ampicilin, tetracycline, pampalukay ti panagibleng, pagpurga ken antacid; Parikut nga emosyonal.

Panangagas

Saan a kasapulan ti agas ti kaaduan a kaso ti panagtakki. Dagiti dadduma nga agas aglalo dagiti agas a mangsupyat ti panagtakki nga addaan antibayotiko ket singaenna ti panagrunaw ti kinnan. Mabalin pay ket di a mangpakaro ti panagtakki/panagburis.

No ti panagtakki ket nakaro ken kellaat, ti kapeggadan ket ti pannakaatian wenno pannakaawan ti danum ti bagí. No ti panagtakki ket saan unay a nakaro ngem agbayag, ti malnutrisyon ti pagtungpalan daytoy. Isu a kangrunaan a paset ti panangagas ket ti panangited ti naan-anay a danum ken nasustansya a taraon.

Aniaman ti gapu ti panagtakki, masapul nga aramiden dagiti sumaganad: Ammuen ti gapu ti panagtakki ken iyaramid ti umiso nga panangagas; Tantyaen ti danum a naawan iti bagi gapu iti panagtakki, panagsarwa ken panagisbo. Ti danum a masukatan iti maysa nga aldaw ket maipada iti naawan ken nayunan pay ti dua a baso a danum. Ti dua a baso a nainayon ket sukat ti naawan gapu iti panagling-et ken panaggurigor.

Likido a mabalin nga ited iti agtakki: Tubbog ti bunga ti niog nga agtawen iti 9 a bulan, Rehydration drink a naisagana iti sumaganad: 4 a baso ti naipaburek a danum, laukan ti 2 a kutsara nga asukar wenno diru, ¼ a kutsarita nga asin ken ¼ a kutsarita a baking soda, no adda. Pespesan iti dalayap wenno kalamansi tapno nasayaat ti ramanna; Digo ti manok, karne, itlog, ikan wenno bukbukel a saan a naluto iti mantika; Gatas ti ina wenno gatas ti baka a nalaukan ti pinaburek a danum; Tsaa a bagas (naipaburek a kinirog a bagas).

Mulmula a mabalin a manglapped ti panagtakki/panagburis: Naanger a bulbulong ti bayabas, tsaa ti bakir, kaimito, abokado; Prutas — bayabas (saan a naluom), kaimito, lomboy, saba.

No agsarsarwa ti pasiente, kanayon a painumen ti danum iti saggabassit laeng. No nakaro ti panagsarwa, masapul a sukatan ti naawan a danum iti bagi babaen iti dextrose.

Ited iti pasiente ti sustansya a kasapulanna. Ngem masapul a paginanaen ti sistema ti pagrunaw ti kinnan iti innem nga oras sakbay a pakanen manen ti nalulukneng ken nalaka a marunaw a makan. Kas nayon dagiti mulmula a makaagas a nailista, masapul a mangan ti: Taraon a pampapigsa (energy food): naluom wenno naluto a saba, innapuy, mais a naluto a nalaing, naituno a bagas ti kamote, patatas, kraker, natatangken a kendi; Taraon a makapatibker bagí (body building food – naluto a nalaing, awan ti tabana): manok (nadengdeng wenno natuno), malasado nga itlog, natuno wenno nalingta nga ikan, naburbur ken naluto a nalaing a bukbukel.

Taraon a maiparit a kanen/inumen ti agtakki: Produkto ti gatas (keso, mantikilya, ice cream); Natataba a taraon; Naadat/nagasang wenno adu ti rikadona a taraon; Naluom a papaya; Arak; Agas a pangpaibleng.

Ti panagtakki ket mabalin a napeggad nangruna kadagiti babassit nga ubbing. Masapul nga ipakita iti doktor ti pasiente no ti kasasaad ket ti sumaganad: No ti panagtakki ket agbayag iti nasurok 4 nga aldaw kadagiti nataengan, wenno nasursurok ngem maysa nga aldaw kadagiti babassit nga ubbing nga addaan nakaro a panagtakki; No agtalinaed ti pannaka-atian ti danum iti bagina uray no naiyaramid amin dagiti addang a nailanad; No agtultuloy nga agsarwa ken saan a masepsep ti bagina ti danum a maisukat; No nakaro ti sakitna, nakapsut wenno agkurkurang ti nutrisyon sakbay a nagtakki; No mangrugi nga agkombulsyon/kissiw, agam-ammangaw wenno naawanan ti puot; No na-shock; No ti takkina ket adda dara ken ti kolor ket kasla nagarasawan ti bagas.

Ti panangtaripato kadagiti maladaga nga agtakki

Ti panagtakki ket nakarkaro a napeggad kadagiti naladaga ken babassit nga ubbing. Masansan a saan a a kasapulan ti agas no di ket husto a panangtaripato gapu ta ti maladaga ket matay a daras gapu iti pannaka-atian ti danum iti bagi.

Saan nga isardeng ti panagpasuso. Painumen ti rehydration drink.

No parikut ti panagsarwa, kanayon a pasusuen ngem saggabassit laeng. Painumen pay ti rehydration drink iti saggabassit a kantidad iti kada 5 agingga 10 a minuto.

Ti ubing nga agsus-suso iti botelya, masapul a kanayon pasusuen iti gatas nga ad-adu ti laokna a naipaburek a danum. No kumaro ti panagtakki gapu iti gatas, pakanen ti addaan protina kas dagiti lauya a manok, malasado nga itlog, karne wenno naluto a nalaing a bukbukel. Laukan ti innapuy ken naipaburek a danum. Nayunan ti asukar wenno asin.

Pananglapped

Nupay nadumaduma ti gapu ti panagtakki, ti kadawyan a gapu ket ti impeksyon ken kinakurang ti nutrisyon. Malappedan ti panagtakki no nadalus ti bagi ken aglawlaw ken nasustansya ti taraon.

Ti husto a panagdalus ket mairaman dagiti panagusar iti nadalus a danum, panangsalaknib ti kanen manipud ti rugit ken ngilaw, ken ti umno a panangibelleng ti basura.

Ti nasayaat a taraon ket tumulong iti bagi a labanan dagiti nadumaduma a sakit agraman ti panagtakki. Dagiti ubbing nga agkurkurang ti nutrisyon ket isu ti kadawyan a makaala ti sakit ken matay gapu ditoy kumpara kadagiti ubbing nga addaan husto a nutrisyon. Ngem ti panagtakki ket mabalin met a paset ti maikagapuanan ti malnutrisyon. Ngem no sigud nga agkurkurang ti nutrisyon, kumaro daytoy gapu iti panagtakki. Agresulta daytoy iti awan patenggana a panagpusipos ti problema (vicious cycle). Daytoy ket agtungpal iti maysa a kasasaad nga agsubli-subli. Gapu daytoy, kasapulan ti husto a nutrisyon tapno maagasan ti panagtakki.

Adtoy ti dadduma pay a napapateg a singasing tapno malappedan ti panagtakki dagiti maladaga: Nasaysayaat a pasusuen ti ina dagiti maladaga imbes a pasusuen iti botelya. Ti gatas ti ina ket makatulong kadagiti maladaga a manglaban iti impeksyon a makaigapu iti panagtakki/panagburis; No narugian a pakanen ti baro a taraon ti maladaga, maysa a klase ti makan ken saggabassit laeng ti ited tunggal panagpakan. Sursuruenna pay no kasano a runawen ti baro a makan. Mabalin nga agtakki no adu ti maipakan aglalo no agdadamo a mangan. Kanayon a pagtalinaeden a nadalus ti maladaga ken ti aglawlawna. Lapdan ti maladaga nga agisubo kadagiti narurugit a bambanag ti ngiwatna.

Saan a patomaren ti maladaga iti saan a kasapulan nga agas.#

This regular section translates into “Our Health, Our Lives” and will feature informative but practical material on simple medical remedies, first aid, and other health tips. The main source of the materials is Ti Salun-at Tayo, Ti Biag Tayo (Ilocano edition), a manual for community health workers published by the NCCP in 1985.